Şehir ve Şehir

Gölge Konuşuyor:

Tezi olan bir roman Şehir ve Şehir. Bunu da çeşitli kurmaca ve gerçek dünyalar arasında sentez yaparak elde etmeye çalışıyor. Bir türe sokmak da zor romanı. Okuduğum China Mieville romanları içinde en az fanteziye kaçan romandı. Bunun yanında sıradışı kurgusu sayesinde romanı bir çok türe sokabiliriz. Polisiye roman tadında başlarken, hikaye başka noktalara sürükleniyor. Bilimkurgu ve distopik bir istikamette devam ediyor sanki. Sonradan hiciv havasına bürünüyor, en sonunda da tarihyazımıyla ilgili önemli şeyler söyleniyor.şehir 001

Gerçek ve kurmaca birlikteliği zaten başlıktan belli oluyor. Bu dünyalara çok fazla gönderme var. Mesela isminden başlayalım romanın: Şehir ve Şehir, yani iki şehrin hikayesi. Bu dickensvari çağrışım romandaki İki Şehrin Arasında adlı yasaklı kitapta da devam ediyor. İçerik olarak çok benzeşmeseler de böyle bir çağrışımı var…  İki şehir karşıtlığı denince, neredeyse iki şehir olan Budapeşte’yi de es geçmiyor roman… Bir benzerlikte aralarındaki duvar nedeniyle Berlin ile. Ne var ki, romandaki duvar Berlin Duvarı kadar somut bir duvar değil. Bir duvar nihayetinde, soyut olsa bile. İki şehrin insanlarının birbirlerini görmemeleri gerektiğiyle ilgili yasaktan dolayı da Berlin ve romandaki şehir (ya da şehirler) arasına analoji kurulabilir… İhlal gibi yasal ama karanlık bir örgütün varlığını da Orwellvari bir gönderme sayabiliriz… Az da olsa iki farklı dünyayı işlemesi açısından Le Guin’in Mülksüzler’i ile benzerlik kurlabilir. Ama bu romanda dünyalar arasında bir zıtlık olduğunu söylemek zor… Bunun yanında ülkemize de sanki bir gönderme var. Hicvedilmişiz diyebilirim. Türk ve Kürt hatta Atatürk ve Tito isimlerinin bir kaç defa zikredildiği romanda sanki bizdeki “vatanın bölünmez bütünlüğü” paranoyası hicvedilmiş. Ama buradaki paranoya karşıt bir paranoya. Kötü olan birleştiriciler, bölücüler değil. Halkların ve yönetimin gözünde birleştiricilik çok ağır bir suç. Yani, bu iki şehirdeki paranoya “vatanların birleştirilemez ayrılığı”dır. Şehirde kanının son damlasına kadar bu amaç için savaşacak insanlar var.

Roman bu şekilde hem türlerarası, hem de metinlerarası yapısıyla okuru da zorlayan ama tetikte tutan bir yapıya sahip. Bu bakımdan okurun kendini romana vermesi gerekir dememe gerek yok. İyi bir okuma olması için arada bir benim yaptığım gibi geri dönüşler olmalı. Bu sayede okur ipin ucunu kaçırmayacak sonuna kadar romana sadık kalacaktır.

İki şehir Ul Qoma ve Beszel aslında tek bir şehir. Çapraz olarak birbirini kesen sokaklardan oluşuyor. Her şey her iki şehirdeki insanların birbirini görmemesi için planlanmış. İnsanlar birbirini görse de çok sorun değil. Çünkü her iki şehrin insanları birbirlerini görmezlikten gelmeyi, birbirlerini umursamamayı öğrenmişler. Buna rağmen iki şehir arasındaki sorunlar yani ihlaller, İhlal’e havale edilir. İhlal’in yöntemleri tartışma konusu değildir. Bu bakımdan İhlal kusursuz bir başarı elde etmektedir. Sorunları çözemezseniz bile üstünü örtersiniz ya da ortadan kaldırırsınız. İhlal’in yetkilerini kısıtlamak onu yetkilendirmekten daha çok sorun çıkarıyor. Çünkü yetkisi artınca bir miktar yasadışılıktan uzaklaşır, hukuksal bir kimliğe bürünebilir. Şehirlerarası hukuku cari olan uluslararası emperyalist hukuka benzettim.

Her iki şehirde de milliyetçiler hakim. Ve milliyetçiler iki şehrin var olduğunu, iki ayrı milletin varlığından emin gibi konuşuyorlar. İki şehrin de ayrı dillerinin olması da zaten bunu gösteriyor. Ama işte başta Birleştiriciler ve başka şer güçleri bu iki şehrin aslında tek bir şehir ve dillerinin de birbirinden türemiş olduğunu söylüyor. Bu güçler eski ve tek şehrin Orciny olduğunu söylüyorlar. Yukarıda bahsettiğimiz yasaklı kitap da bu konu ile ilgili. Hatta başta işlenen cinayetin de konu ile ilişkisi tartışılıyor. Orciny var, demek görünürde suç sayılmakta. Ama gerçekte böyle mi, konu üzerinde epey bir tartışma var. Bunun yanında maktülün konuyu araştıran bir arkeolog olması da cinayeti araştıran polislerin bu ilişki ağını ortaya çıkarmasına neden olacak. Cinayeti aydınlatmaya çalışan polisleri bile şaşırtan bu karmaşa, bu arapsaçı hikayenin çözülme sürecine girmesiyle bir aksiyon roman kıvamında devam ediyor…