Zaman ve Anlatı 1 : Zaman Olayörgüsü Üçlü Mimesis

Gölge Konuşuyor:

Yayıncının dört cilt halinde bastığı Zaman ve Anlatı dizisi hermenötik yorumlamanın edebiyat sahasındaki en önemli eserlerinden.Her ne kadar söz konusu eseri hermenötik kategorisinde değerlendirmiş olsak da varoluşçuluk ve fenomenolojinin de izlerine rastalamak mümkün. Tüm bunlardan Ricoeur’un  ne derece disipliner olduğunu keşfediyoruz. Bu nedenledir ki onu bilen azınlık onu eleşttirmenden ziyade filozof kimliğiyle anar.

Dizinin bu cildinin ilk bölümü zaman denilen anlaşılması en zor kavramlardan birini o derece açık etmesi nedeniyle çok başarılı buldum. Bu zaman, anlatı zamanı değil yaşantı zamanı daha ziyade. Ricoeur’un filozofluğunu tescilleyen kısım burası. Üçüncü kısımda işlenen anlatı zamanı da Ricouır’un eleştimenliğini  tescilleyen kısım…

Zaman kavramı insanlık için halen muammadır. Konsensüs bu konuda yoktur. Halen zaman diye bir şeyin var olup olmadığı ya da zamanın insanın icatı olup olmadığı tartışılıyor. Kitap bunu “bir şeyi ölçebiliyorsak vardır,” şeklindeki cevapla geçiştiriyor. Meselenin zorluğu birinci bölümün adının Zaman Deneyiminin Aporileri olmasının nedeni de budur. Sık sık başvurulan “apori” ya da “aporetik” kavramları da kavramın zorluğuna işaret ediyor. İşin içine tekvin (yaratılış) girince de işler iyice karışıyor. Ne bileyim “öncesizlik” ve “sonrasızlık” gibi kavram söz konusu olunca Tanrı’nın tercihi tartışılıyor. “Tanrı evreni yaratmadan önce ne işle uğraşıyordu?” gibi tuhaf sorular soruluyor.

Zaman üstüne düşünmenin temelinde aslında anlatma etkinliği vardır. Bunu kitap ilerledikçe de zaman ile olayörgüsü arasındaki yakın ilişkiyi çözme etkinliğinden anlamaya çalışıyoruz.  Bir anlatma etkinliği olunca da şiirsel bir iklimin olması da kaçınılmaz oluyor.

Ve devreye iki önemli filozofun görüşleri giriyor. Augustinus’un İtiraflar’ı ile Aristoteles’in Poetika’sı. Belli ki Ricoeur’un en önemli kaynakları bunlar. Dört tane kavram işin içine görüyor. (Şunu da hatırlatalım ki her ne kadar mesele anlaşılır kılınıyorsa da bazı kavramlara dikkat etmek.  lazım.) Augistinus’un intentio (toparlanma, yönelme) ile distentio animi (ruhun yayılması, dağılması) kavramlarının yanı sıra Aristoteles’in mythos (öykü, olayörgüsü) ile peripeteia (baht dönüşü) kavramları devreye giriyor ve işimizi kolaylaştırıyor. Distentio animi ile intentioyu kimi zaman tek bir kavrama indirgemek mümkün. Yani her şeyi bir “şimdi”ye “şu an”a indirmek mümkün ama bunu dedikten sonra şimdi geçmiş oluyor, gelecek olan da şimdi oluyor. “Zamanın varlığı yoktur, çünkü gelecek henüz gelmemiştir, geçmişin artık varlığı kalmamıştır, şimdiki zaman da ortalıkta değildir,” şeklindeki kuşkucu kanıtın zorlama olduğu dillendirilse de anlıtının diyalektiği içinde yerini alıyor. Dile, sözcüklere, olayörgüsüne baş vurunca da şüpheler dağılır, (“oldu,” “artık yok,” “olmamış” durumları söz konusu olduğunda) gibi oluyor. En nihayetinde kuşkucuların bakışları altında zaman aporetik olmakta ama felsefenin dolayımı sayesinde de kristalize olmakta ve bir uzama kavuşmakta. Uzamı olmayan bir şeyi de ölçemeyiz zaten.

Günümüzde  edebiyatta kişilerin olayörgüsünden daha önemli olduğuna dair savlar mevcut. Oysa Poetika’da bunun tam tersini söylemiştir Aristo. Çünkü kişileri tümelleştiren olayörgüsüdür. Bu durumda gerçeği benzerin kanıtı gibi verilir. Bazı tikel durumlar, trajedide söz konusu edilse de (yan anlamlar, gerçeğe benzemeyen durumlar) anlatı tümelleştiricidir. Mythos ile mimesis eşitlenmiştir. Uyumsuzluk dildedir, olayörgüsündedir, ifadededir ama düşüncede değildir. Sonuçta acı hazza dönüşür ve katharsis gerçekleşir bu metafor-mimesis diyalektiğinde.

Buradan da biz okurlar üçlü mimesis serüvenine giriş yaparız.  Birinci aşamada tasarım söz konusudur ve bir çerçeve çizilir. İkinci aşama da biçimleniş ve görünüş düzlemi iken, üçüncü aşama yani bize esas işin düştüğü alımlama kabiliyetimizin ortaya çıktığı yeniden biçimleniş sahnesi söz konusudur. Anlatı zamanı ile yaşantı zamanının eşitlendiği bu bölümde imgelerimiz ile anlatının imgesi birbirine karışır…

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s