Matmazel Noraliya’nın Koltuğu

Gölge Konuşuyor:

Politika yapmasaydı Peyami Safa’yı daha  çok severdim. Bu haliyle bile ondan vazgeçemiyorum. Çünkü artıları eksilerinden daha fazla benim için… O Türkiye’nin Dostoyevski’si. Kişilerin ruh tahlilleri konusunda Dostoyevski’den geri kalır yanı yok. İnsan fıtratını, insan psikolojisini bu kadar iyi çözen yazar çok azdır.tara0021

Onun şu alafranga tipi nakavt etme çabası yok mu! Oysaki Dostoyevsi’de farklı felsefeler genelde yenişmez ve dolayısıyle kriz durumu hakimdir. Oysa Peyami Safa’da bu romandaki Ferit gibi alafranga karakterler sürekli dayak yiyordur sanki. Bir Peyami Safa okuruysanız hikayenin Ferit’in aleyhine, Ferit’in aleyhine demiyelim (Ferit dönüşecektir en nihayetinde) onun temsil ettiği felsefenin aleyhine sonuçlanağını bilmek için müneccim olmaya gerek yok.

Ferit dört sene tıpta okuduktan sonra tıpı bırakıp felsefeye geçmiş biri. Ona anarşist, daha ziyade de nihilist diyebiliriz. Yüzündeki müstehzi ifade sayesinde tüm doğulu değerlere karşı küçümseyici bir tutum sergilediğini görüyoruz. Kabul, amenna. Ne var ki, onun ölçüsüz kinizmi, inançsızlığı herkesi çileden çıkarmaktadır. Ona ilgi duyan Selma sitem edercesine “Neden böylesiniz?” diye soruyordu. Devam ediyordu Selma, “Benim bir ruhum olduğunun farkında değil misiniz?”. Ferid ise yüzündeki müstehzi bir ifadeyle “Sizin ruhunuzu değil bacaklarınızı görüyorum.” der küstahçasına.

Berna Moran, Peyami Safa’nın bu romanıyla ilk defa “yansıtıcı merkez” denilen bir anlatım tekniği kullandığını söylüyor. Yani tüm hikaye Ferit’in zihninden taşıyor, onun gözüyle görüyoruz. Tabi ben benzer tekniklerin olduğu başka romanlar da okuduğum için bu teknik üzerinde fazla durmadım. Hangi romanın kült, hangi romanın ilk olduğu konusuna vakıf değilim çünkü.

Yalnız unutmamak gerekir ki Peyami Safa’nın doğulu tahayyülü radikal, uç noktada değildir, daha ölçülüdür. Roman özelinde Vafi Efendi değildir. Her şeyi ayetle, hadisle açıklayan Vafi Efendi de karikatürize edilmiştir. Daha ölçülü, mistik karakterler Yahya Aziz, Fotiko ve daha ziyade Matmazel Noraliya onore edilmiştir.